Türk Gıda Kodeksi Beslenme ve Sağlık Beyanları Yönetmeliği Hakkında Kılavuzu

Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı tarafından 17. Temmuz 2017 tarihinde “Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme Ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği Hakkında Kılavuzu”nu yayınlayan Bakanlık bu defa 17.10.2017 tarihinde  “Türk Gıda Kodeksi Beslenme ve Sağlık Beyanları Yönetmeliği Hakkında Kılavuz”u yayımlanmıştır. Kılavuzu aşağıdaki linkten ulaşılabilir.

http://www.tarim.gov.tr/GKGM/Belgeler/Mevzuat/Talimat/BSB_Yonetmelik_Kilavuz.pdf

 

Kılavuzun amacı; uygulamada birliktelik

Kılavuz, gıdaların etiketinde, tanıtımında, sunumunda ve reklâmında kullanılan beslenme ve sağlık beyanları ile ilgili olarak; tüketicilerin doğru bilgilendirilmesini sağlamak ve yanıltılmasını önlemek, gıdaların etiketlenmesi, sunumu, tanıtımı ve reklamında yer alan beslenme ve sağlık beyanlarının, kullanılan terimlerin ve ifadelerin kullanım koşulları konusunda gıda işletmecilerine yardımcı olmak ve resmi kontroller sırasında yapılacak değerlendirmelerde uygulama birlikteliği sağlamak amacı ile hazırlanmıştır.

Etiketleme Yönetmeliğine uygun olmayan 31.12.2015 tarihinden önce tescil başvurusu yapılmış veya tescillenmiş ticari marka veya marka bulunduran gıdalar, 31.12.2019 tarihine kadar bu Yönetmelik hükümlerine uymak zorundadır.  31.12.2019 tarihinden önce etiketlenen veya piyasaya arz edilen gıdalar raf ömrü sonuna kadar piyasada bulunabilecektir. Beslenme ve Sağlık Beyanları Yönetmeliğinde kesin bir hüküm bulunmayan ve bu Kılavuz ile belirlenen yeni düzenlemeler ile ilgili olarak; bu Kılavuzun yayımı tarihinden önce faaliyet göstermekte olan gıda işletmecileri tarafından 31.12.2019’dan önce etiketlenen veya piyasaya arz edilen gıdalar raf ömrü sonuna kadar piyasada bulunabilecektir.

Piyasaya arz edilen gıdaların etiketi, tanıtımı ve reklâmında kullanılan beslenme ve sağlık beyanları; yanlış, yanıltıcı, şüphe ve endişeye neden olmaksızın ortalama tüketicinin anlayacağı biçimde olacaktır. Örnek: Sağlık beyanı yapılabilmesi için belirlenen 4 koşuldan en az ikisinin sağlanması gerekecektir. Bu koşullardan bir tanesi  “a) Bileşiminde en fazla 100 mg/100 kcal sodyum bulunan.” koşuludur. Özel mevzuatında gıdada bileşiminde en az 150 mg sodyum bulunması gerektiği koşulu var ise özel mevzuat koşulu geçerlidir ve 4 koşuldan bir tanesi olan sodyum koşulu yerine getirilmiş kabul edilir.

Beslenme veya sağlık beyanı olarak yorumlanabilecek ticari marka veya özel isim, bu Yönetmelikte yer alan ilgili beslenme veya sağlık beyanı koşullarının karşılanması ve ilgili beyanın da yapılması şartıyla kullanılabilecektir. Örnek: ‘Bone Stone’ markasının kullanılabilmesi için bu ürünün kemik ile ilgili sağlık beyanının yapılabilmesi koşullarını taşıması ve kemik ile ilgili sağlık beyanın bulunması gerekecektir. Aksi durumda bu marka kullanılamaz.

Gıdaların etiketi, tanıtımı ve reklâmında kullanılan beslenme veya sağlık beyanı olarak yorumlanabilecek görseller, söz konusu gıdanın beyan koşulunu karşılaması ve tüketicide endişeye neden olmaması şartıyla kullanılabilecektir. Ancak sevgi, mutluluk temaları veya anneler günü gibi özel günler için üretilen gıdaların etiketinde kullanılan beslenme veya sağlık beyanı olarak yorumlanabilecek görseller Bakanlıkça değerlendirilir. Örnek: Gıdanın etiketinde kalp ve göz sağlığı ile ilişkilendirilebilen kalp, göz vb. organ görselleri bulunduğunda bu görseller sağlık beyanı ile birlikte kullanılabilecektir. Ürün sağlık beyanı yapma koşullarına uymuyorsa kalp, göz vb. görseller kullanılamaz.

Beslenme veya sağlık beyanı ifadelerinin yerine anlamını değiştirmeyecek ve güçlendirmeyecek şekilde eşdeğer ifadeler kullanılabilecektir. Aynı besin öğesinin birden fazla beyana sahip olması veya farklı besin öğelerinin aynı beyana sahip olması durumunda özne veya yüklem birleştirmesi yapılabilecek. Örnek:  Farklı durumlara yönelik olarak:

Yönetmelikte yer alan ‘X bağışıklık sisteminin normal fonksiyonuna katkıda bulunur’ cümlesinde ‘katkıda bulunur’ ifadesi yerine;

-‘X bağışıklık sisteminin normal fonksiyonunda rol oynar’

-‘X bağışıklık sisteminin normal fonksiyonunu destekler’

-‘X bağışıklık sisteminin normal fonksiyonunun sürdürülmesine katkıda bulunur’

-‘X bağışıklık sisteminin normal fonksiyonuna yardımcı olur’ ifadeleri kullanılabilecektir. ancak;

-‘X bağışıklık sisteminin normal fonksiyonunu yükseltir’ ya da

-‘X bağışıklık sisteminin normal fonksiyonunu optimize eder’ ifadeleri kullanılamaz.

Y gıdası X bileşeni içeriyorsa; -‘X bağışıklık sisteminin normal fonksiyonuna katkıda bulunur’ ifadesi yerine

-‘Y gıdasındaki X bağışıklık sisteminin normal fonksiyonuna katkıda bulunur’ ifadesi kullanılabilir ancak;

-‘Y bağışıklık sisteminin normal fonksiyonuna katkıda bulunur’ ifadesi kullanılamaz.

‘Cildiniz için iyi’ gibi genel ifadeler ilgili sağlık beyanı yapılması ve birlikte yazılması koşuluyla kullanılabilecektir.

– Cildiniz için iyi. ‘X normal cildin korunmasına katkıda bulunur.’

EPA ve DHA bileşenlerinin ikisine birlikte izin verilen beyanlarda sadece EPA veya sadece DHA için beyan yapılamayacaktır.

Takviye edici gıdalarda ‘kıkırdak, kemik, göz’ vb. genel ifadeler kullanılmışsa söz konusu ifadeler ilgili sağlık beyanıyla birlikte yazılması koşulu ile kullanılabilecektir. Kondriotin, C vitamini ve diğer bileşenlerden oluşan bir takviye edici gıda etiketinde;

-KIKIRDAK – ‘C vitamini kıkırdağın normal fonksiyonu için gerekli olan normal kollajen oluşumuna katkıda bulunur’ şeklinde kullanılabilir.

‘Bakır normal enerji oluşum metabolizmasına katkıda bulunur.’ şeklindeki sağlık beyanı özele indirgenerek; -‘Bakır normal dokulardaki yağın parçalanmasına katkıda bulunur.’ şeklinde kullanılamayacaktır.

Yönetmelikle izin verilen sağlık beyanı olumsuz etki yaratacak şekilde, gıda bileşeninin tüketilmemesi halinde meydana gelebilecek anormalliklere atıfta bulunacak şekilde değiştirilemeyacektir.

Yönetmelikte yer alan Biotine ilişkin; -‘Biotin normal saçın korunmasına katkıda bulunur.’ -‘Biotin normal mukozanın korunmasına katkıda bulunur.’ -‘Biotin normal cildin korunmasına katkıda bulunur.’ beyanları tek cümle halinde; – ‘Biotin normal saç, normal mukoza ve normal cildin korunmasına katkıda bulunur.’ şeklinde kullanılabilecektir.

Yönetmelikte yer alan Biotin, İyot, Niasin, Riboflavin, A Vitamini, C Vitamini ve Çinkoya ilişkin ‘Normal cildin korunmasına katkıda bulunur’ beyanı gerekli koşulların sağlanması durumunda; -‘Biotin, İyot ve Niasin normal cildin korunmasına katkıda bulunur.’ şeklinde kullanılabilecektir.

Beslenme ve sağlık beyanlarının etiket üzerinde kullanımında, beyanın anlamını değiştirmediği ve güçlendirmediği sürece ve beyanın tam haliyle birlikte yazılması koşulu ile kısaltılmış ifadeler kullanılabilir. -‘Diş plağını azaltır.’ ‘%100 ksilitolle tatlandırılmış sakız diş plağını azaltır. Diş plağının(tartar) artması çocuklarda çürük oluşumunda bir risk faktörüdür.’

Gıdanın etiketi, tanıtımı veya reklâmında sağlık beyanı yapılabilmesi için gıdanın besin öğesi profili açısından Yönetmelikte belirlenen koşullardan en az ikisine bir arada sahip olması zorunludur.

Takviye edici gıdalarda besin öğesi profili şartı aranmayacaktır.

Hacmen %1,2 den fazla alkol içeren içeceklerde sağlık beyanı yapılamayacaktır. Ancak sadece enerji miktarının azaltılmasına ilişkin beslenme beyanı yapılabilecektir.

Gıdanın günlük tüketim miktarı üzerinden sağlık beyanı yapılan gıda, beyan edilen etkiyi günlük normal olarak tüketilmesi beklenen miktarlarda göstermelidir. Beyan koşulları ve besin öğesi profiline uygunluk açısından değerlendirme üç farklı şekilde yapılabilecektir. 1.Örnek: Satışa sunulduğu haliyle doğrudan tüketilebilen ve üreticinin talimatına ihtiyaç duyulmayan gıdalarda değerlendirme, satışa sunulan gıdayı esas alacak şekilde yapılacaktır. -UHT Tam Yağlı Süt, bisküvi, kek, çikolata vb. 2.Örnek: Satışa sunulduğu haliyle doğrudan tüketilebilen veya üreticinin talimatına göre de tüketilebilen gıdalarda değerlendirme, gıdanın satışa sunulduğu hali veya üretici talimatına göre hazırlanmış tüketime hazır gıdayı esas alacak şekilde yapılacaktır. -Kahvaltılık gevrek vb. 3.Örnek: Satışa sunulduğu haliyle doğrudan tüketilmesi mümkün olmayan gıdalarda değerlendirme, üreticinin talimatına göre hazırlanmış tüketime hazır gıdayı esas alacak şekilde yapılacaktır. -Toz çorba, İçecek tozu

Beyan koşulu porsiyona göre verilen beslenme veya sağlık beyanları ile ilgili değerlendirmelerde, TGK Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliğinde yer alan Gıdaların Porsiyon Büyüklükleri esas alınacaktır. Ürünün tüketim biriminin porsiyon büyüklüğünden daha az olması durumunda, bir porsiyon için belirlenen beyan koşulu ürünün tüketim birimi üzerinden sağlanacaktır. Örnek: ‘Beta – Glukanlar’ beyanı bisküvi ürünü için yapıldığında; Bisküvinin porsiyon büyüklüğü TGK Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliğinin de  30 g olarak belirlenmiştir. Bir paket bisküvi 30 g ise bir pakette 1 g betaglukan olmalıdır. Paket 25 g yani porsiyon büyüklüğünden az ise bu sefer 25 g içinde 1 g beta – glukan olmak zorundadır. Paket üzerine ‘Faydalı etki için günde en az 3g Beta- glukanının alınması gerekir’ ifadesi ve ayrıca ‘Bu paket/bu ürün 1 g beta-glukan içerir’ ifadesi de yazılmalıdır. ‘Faydalı etki için bu üründen günde en az üç paket tüketilmesi gerekir’ gibi bir ifade yazılamayacaktır.

Markaya özgü olmayan (et, süt, yağ, kuruyemiş vb.) gıdaya ilişkin genel reklam veya tanıtımlar hariç olmak üzere, beslenme veya sağlık beyanı yapılan ürünlerde beslenme bildirimi zorunludur. Takviye edici gıdalar için beslenme bildirimi, ilgili gıda kodeksi hükümlerine uygun olarak yapılmalıdır. Örnek: ‘Et veya balık, demir içeren diğer gıdalarla birlikte tüketildiğinde demir emiliminin iyileşmesine katkıda bulunur.’ sağlık beyanı genel olarak reklam veya tanıtımlarda marka belirtilmeden yapılabilir. Et, balık birlikleri veya kamu spotlarında beyanlar yapılabilecektir.

Beslenme Beyanları gıdaların etiketi, tanıtımı veya reklâmında, sadece Yönetmelikte yer alan Beslenme Beyanları, koşullarına uygun olmak kaydı ile yer alabilecektir. Bir gıda, beslenme beyanı yapabilme koşullarını doğal bileşiminde bulunan bir besin öğesi veya diğer öğe ile karşılıyorsa, beslenme beyanının önüne ‘doğal olarak/doğal’ ibaresi eklenebilecektir.

Karşılaştırmalı beslenme beyanı, sadece aynı kategorideki aynı ürün adına sahip gıdalar arasında yapılabilecektir. Gıdada bulunan bir besin öğesinin miktarındaki ve/veya gıdanın enerji değerindeki fark belirtilir ve karşılaştırmalı beyan aynı miktardaki gıda için yapılacaktır. Karşılaştırmalı beslenme beyanları, söz konusu gıdanın bileşimini, diğer markalara ait gıdalar da dâhil olmak üzere, beslenme beyanı bulundurmalarına izin verilmeyen aynı kategorideki gıdalarla karşılaştıracak şekilde yapılacaktır.

Karşılaştırmalı beslenme beyanları yapılırken karşılaştırılacak (referans alınacak) ürünler, daha önce karşılaştırma yapmış ürünler olamayacaktır. Örnek: A ürünü üzerinde ‘%30 şekeri azaltılmıştır’ ifadesi bulunuyorsa, B ürünü için A ürününe göre şeker azaltılmasına yönelik beyan yapılamaz. Bu durumda A ürünü referans ürün olarak değerlendirilmeyecektir.

Karşılaştırmalı beslenme beyanları sadece yönetmelikte yer alan enerji ve besin öğeleri için yapılacaktır. “Azaltılmış/daha az” beyanı tuz için referans ürünlere göre en az %25, vitamin ve/veya mineraller için yönetmelikte yer alan mikro besin öğeleri için, ürünün içerdiği mikro besin öğesinin beslenme referans değerini karşılama yüzdesinde benzer bir ürüne göre en az 10 birim azalma sağlanması gerekir. Diğer bütün besin öğeleri ve enerji için azaltma referans ürünlere göre en az %30 olmalıdır. Karşılaştırma artırma yönlü yapıldığında “artırılmış/daha fazla” beyanı için lif ve protein miktarı referans ürünlere göre en az %30 artırılmış olmalıdır.

Ürünlerde enerji ve besin öğelerinde karşılaştırmalı beyan yapıldığında aynı kategoride aynı adla ürün bulunmaması durumunda aynı kategorideki benzer ürünle kıyaslama yapılabilecektir. Örnek: A firmasının ‘kakaolu kek’ adlı ürününde karşılaştırmalı beyan yapabilmesi için öncelikle diğer firmaların ve firmanın kendine ait aynı adlı ürünleri referans alınacaktır. Ancak piyasada aynı adla ürün bulunmuyorsa benzer ürünler referans alınır. Bu ürünler arasında firmanın kendi ürünü de olabilecektir. Piyasada firmanın kendisinin benzer ürününün haricinde ürün yok ise, firmanın kendi benzer ürünü ile karşılaştırma yapılabilecektir. Aynı üründen ülkemizde piyasada bulunan genel ortalamayı bozmayan ve ölçülebilir pazarın ürün satışı açısından çoğunluğunu temsil eden ürün veya ürünlerin besin öğesinin aritmetik ortalaması alınarak karşılaştırma yapılacaktır.

Karşılaştırma yapılırken alınacak referans ürün örnekleri:

  • Yoğurt ile peynir, puding ile çikolata, kokolin (compound chocolate) ile çikolata, bisküvi ile dondurma, tereyağı ile margarin karşılaştırması yapılamaz.
  • Kaplamalı dolgulu kek, kaplamalı dolgulu kek ile karşılaştırılabilir. Kaplamasız kek kaplamalı kek ile karşılaştırılamaz.
  • Portakal soslu kek ile kakao soslu kek karşılaştırılabilir.
  • Portakal soslu kek ile meyveli kek (sossuz) karşılaştırılamaz.
  • Çikolata kaplamalı gofret ile sade gofret karşılaştırılamaz.
  • Aromalı içecekler kendi aralarında karşılaştırılabilir. Yani portakal aromalı içecek ile vişne aromalı içecek karşılaştırılabilir.
  • Çeşnili bisküvi, kek, yoğurt, dondurma, çikolata gibi ürünler yine çeşnili kek, bisküvi, yoğurt, dondurma, çikolata gibi ürünler ile karşılaştırılabilir.
  • Kayısılı, elmalı kek ile vişneli, armutlu kek karşılaştırılabilir, yani meyveli kekler meyve çeşidine bakılmaksızın karşılaştırılabilir. Ancak birisinde meyve direkt kek içinde iken diğerinde dolgusunda yer alıyorsa birbirleri ile karşılaştırılamaz. Dolgulu kekler dolgulu kekler ile karşılaştırılabilir.
  • Mantar çorbası ile acılı mantar çorbası karşılaştırılabilir. Mantar çorbası ile mercimek çorbası karşılaştırılamaz.
  • Kakaolu sade bisküvi ile kakaosuz sade bisküvi karşılaştırılabilir. Kremalı bisküvi ile sade bisküvi karşılaştırılamayacaktır.

Süt ürünleri, atıştırmalık ürünler, yağlar gibi genel sınıflama yapılarak karşılaştırma yapılamayacaktır.

Lif için ‘artırılmış/daha fazla’ karılaştırmalı beyan koşulu yönetmelikte  ‘Kaynak’ beyanı için verilen değerlerin sağlanması ve gıdanın benzer bir ürüne göre en az % 30 daha fazla lif içermesi gerekmektedir.

Piyasada bulunan hazır çorbalarda ‘Artırılmış Lif’ beyanı esas alınacak olursa karşılaştırmalı beslenme beyanı, tüm hazır çorbalar içinde mercimek çorbaları arasında yapılabilecektir. Mercimek çorbası ile mantar çorbası arasında karşılaştırmalı beslenme beyanı yapılamayacaktır. Karşılaştırma yapılan diğer mercimek çorbaları, Artırılmış Lif beyanı koşulunu karşılamaması gerekir. Artırılmış beyanı için üründe lif oranı en az kaynak beyanı olan %3 olmalıdır. Piyasadaki referans alınan mercimek çorbalarının ortalama lif oranı %2 ise ve sizin ürününüzün referansa göre %30 artırılmış halindeki lif oranı %2,6 olacaktır, bu oran kaynak beyanını karşılamadığından (%3 ten az), “artırılmış/daha fazla” beyanı kullanılamayacaktır.

Gıdanın etiketinde karşılaştırmalı beslenme beyanı yapıldığında etiketin herhangi bir yerinde piyasadaki referans ürünlerin ortalamasının alındığı belirtilmelidir. Örnek: “%30 daha fazla lif” karşılaştırmalı beslenme beyanı yapılmış ise etikette; “Bu üründeki lif miktarı piyasadaki mercimek çorbalarının ortalamasına göre karşılaştırılmıştır.” veya “%30 daha fazla lif*” karşılaştırmalı beslenme beyanı yapılmış ise etikette; “*Piyasadaki mercimek çorbalarının ortalamasına göre.” ifadesi yer alır. Bu gösterimlere ilave olarak etiketin herhangi bir yerinde “daha fazla lif” vb. ifadeler de yer alabilecektir.

Sodyum için azaltılmış beyanı benzer ürünlere göre %25 azaltma sağlandığında kullanılabilir. Ancak benzer ürünlerde ‘düşük/az’ veya ‘çok düşük/çok az’ sodyum beyanı yapılmış ise veya beyan yapılmamış ancak beyan koşullarını taşıyor ise bu ürünler referans olarak alınamayacaktır.

Karşılaştırmalı beyanlar sadece beslenme beyanlarında yapılır, sağlık beyanlarında karşılaştırma yapılamayacaktır.

TGK Gıda Katkı Maddeleri Yönetmeliğinde ön koşul olarak belirlenen enerji veya besin öğesi azaltılması vb. durumlarında beyan yapılması zorunlu değildir. Örnek: E951 Aspartam katkı maddesinin kullanımı için gıdanın enerjisinin azaltılmış olması (veya şeker ilavesiz) koşulu karşılanmalıdır. Bu yönetmelik hükümlerine göre enerjisi azaltılarak bu koşulun sağlanması durumunda; “% X enerjisi azaltılmıştır.” şeklinde beyan yapılması zorunlu değildir.

Sağlık Beyanları Gıdaların etiketi, tanıtımı veya reklâmında bu Yönetmelikte yer alan sağlık beyanları, ilgili beyan koşulunu karşılaması durumunda Bakanlıktan herhangi bir izin alınmaksızın söz konusu gıdanın etiketinde kullanılabilecektir. Sağlık beyanları, a) Dengeli ve çeşitli beslenme ile sağlıklı yaşamın önemini belirten ifade. b) Beyan edilen faydalı etkinin sağlanması için tüketilmesi gereken gıda miktarı ve tüketim şekli. c) Gerektiğinde, bu gıdayı tüketmemesi gerekenler için uyarı mesajı. ç) Fazla tüketilmesi durumunda sağlığı olumsuz etkileyebilecek gıdalar için uygun bir uyarı bilgilerin etikette veya etiketin olmadığı durumlarda sunum ve reklamda yer alması koşuluyla kullanılacaktır.

Gıdanın tüketilmemesi durumunda sağlığın olumsuz etkilenebileceğini ileri süren beyanlar, Kilo/ağırlık kaybının miktarına veya oranına atıfta bulunan beyanlar, Bireysel doktorların veya sağlık profesyonellerinin ve Yönetmelikte belirtilmeyen diğer kuruluşların tavsiyelerine atıfta bulunan beyanlara kesinlikle izin verilmez. ÖRNEK: Gıda etiketinde ‘X vakfı/örgütü/kuruluşu/ … isimli doktor Y ürününü tavsiye eder.’ ifadesi kullanılamaz. Ancak Bakanlık tarafından değerlendirilmesi koşuluyla ‘X vakfı B1 vitamini içeren gıdaları tavsiye eder’ ifadesi gıda etiketinde kullanılabilir. Bu tavsiyenin yapılabilmesi için beyan koşulunun karşılanması ve beyanın yapılmış olması gerekir.

Yönetmelikte Sağlık Beyanı olarak yer almayan ancak tüketiciler tarafından sağlık beyanı olarak algılanabilen Diyabetik, Detoks, Antioksidan vb. ifadeler kullanılamayacaktır.

2017 Gıda ve Beslenme Derneği. Tüm hakları saklıdır.